user_mobilelogo

tempelbouw steneneen aantal stenen uit de kerkvloer met en zonder opschrift tijdens een verbouwing.Door de recente opgravingen in 2018 rond dorpskerk Elspeet ontstaat er weer aandacht voor het verleden van de dorpskerk met bijbehorend kerkhof. De geschiedenis van de dorpskerk gaat terug tot circa 1200. Tot de 2e wereldoorlog was de geschiedenis van eeuwen waarneembaar in en om de dorpkerk. In de kerk was een kleine grafkelder aanwezig en in de vloer diverse grafzerken. Het kerkhof was een grasveld maar vooral bij de oude ingang van de kerk (voor Elspeters “het oude stuk”) waren grafzerken aanwezig. In de afgelopen halve eeuw is dit bijna geheel verdwenen.


Ter herinnering aan de herbegraven beenderen in het grasveldje voor de kerk is één van de overgebleven grafstenen uit de kerk hier geplaatst. Dit betreft de grafzerk van de 2e predikant Hesselius, die Elspeet gedient heeft rond 1600. Van deze predikant is bekend dat hij wel eens te diep in het glaasje keek en dat hij hiervoor door zijn ambtsbroeders is vermaand. Voor zover bekend heeft hij daarna zijn leven gebeterd. Na zijn overlijden is hij in de dorpskerk begraven zoals de gewoonte was voor predikanten in die tijd.
Hoewel we niet weten waarom de predikant zoveel dronk zullen de zeer moeilijke omstandigheden waaronder hij zijn werk moest doen hierop van invloed geweest zijn. Destijds waren geneesheren op het platteland nauwelijks aanwezig, en als ze er waren beschikten ze over zeer beperkte middelen. Hierdoor kon bijvoorbeeld iets eenvoudigs als kiespijn een kwelling worden. Uit onderzoek van de opgegraven beenderen is bijvoorbeeld gebleken dat ontstekingen van tanden en kiezen konden leiden tot gaten in de onderkaak. Het is niet zo moeilijk je de gevolgen hiervan in te beelden voor de betrokkene. Gevolgen waar de predikant veelvuldig mee geconfronteerd zal zijn als hoeder der gemeente.
Er zijn slechts 2 grafzerken in de kerk bewaard gebleven. De zerk van predikant Hesselius uit 1612 en de zerk van Johan Jansen met jaartal 1613. Johan Jansen was kerkrentmeester* en familie van de laatste pastoor, Hesselius als 2e predikant na de reformatie. De vraag dringt zich op waarom juist deze 2 zerken bewaard zijn gebleven. Bekend is dat predikanten veelal op de best zichtbare plaatsen werden begraven. Dit gold ook in Elspeet, zo werd Ds. Johannes Everwijn** begraven bij het trapje van de preekstoel in 1813. Grafzerken op zichtbare plaatsen, dus in de looppaden zijn na jaren onleesbaar geworden door slijtage. Het kan bijna niet anders of de zerken van predikant Hesselius en Johan Jansen hebben door hun non-conformistische levensstijl een minder zichtbare plaats gekregen. Minder zichtbaar betekende ook minder slijtage. Doordat hen een plaats in het zicht was ontzegd zijn juist hun zerken bewaard gebleven voor het nageslacht. Geschiedenis kent verrassende wendingen.


* Bron: het boek “Zijn daden gedenken”.
** Bron: het boek “Historie rondom de hervormde Kerk van Elspeet en Vierhouten”.

 

Hieronder vindt u een film met een korte samenvatting van de realisatie van de hemelwater berging in Elspeet. Tijdens de werkzaamheden heeft Elspeethistorie de werkzaamheden gevolgd en vastgelegd. Bij aanvang van de werkzaamheden is door opdrachtgever Gemeente Nunspeet maximale openheid in acht genomen. De graafwerkzaamheden en bijbehorende blootlegging van 32 complete graven vonden in het openbaar plaats. De aangetroffen grafresten en de onderzoeken die hierop uitgevoerd zijn door Transect gedocumenteerd en samengevat in een verslag. Ook hierbij is de openheid gehandhaafd, zo heeft Elspeethistorie per mail toestemming ontvangen om uit dit verslag te publiceren.
Helaas is Elspeethistorie niet in staat geweest alle werkzaamheden te volgen. Na vele maanden zijn de grafresten letterlijk achter de schermen herbegraven. Er is geen toelichting gegeven waarom het herbegraven niet openbaar is uitgevoerd.
De realisatie van de hemelwater berging in een voormalig kerkhof heeft gemeente Nunspeet veel geld bespaard. Gelijktijdig is het kerkplein van de dorpskerk geheel vernieuwd. Desondanks is er (vooralsnog) geen mogelijkheid ontstaan de herbegraven grafresten van een gedenkteken te voorzien.

Bron video: dhr. L. Moerman

 

 

Op 11 juli 2019 zijn de beenderen bij de dorpskerk herbegraven.
Deze beenderen waren in oktober 2018 opgegraven tijdens het aanleggen van de berging voor hemelwater.
Destijds zijn de skeletten in het openbaar opgegraven.
Bij het herbegraven werden de werkzaamheden met schermen aan het oog onttrokken.
De beenderen zijn begraven in een massagraf.
Het team ElspeetHistorie is voorstander van een monumentje op het graf ter herinnering aan het voormalig kerkhof rond de kerk.

1    2   3

 

 

GrafrestenBegin oktober 2018 zijn er diverse menselijke skeletten opgegraven bij de Dorpskerk. Enkele daarvan zijn verstuurd voor oudheidkundig onderzoek. Tot op heden zijn deze skeletten nog niet teruggebracht. Ook de menselijke resten die niet voor onderzoek zijn verstuurd zijn niet herbegraven. Deze zijn verplaatst naar het gemeentelijk depot en daar opgeslagen.
Het team ElspeetHistorie heeft dit recent weer onder de aandacht gebracht van het college van B&W van gemeente Nunspeet. De reden waarom deze menselijke resten na ruim 7 maanden nog niet herbegraven zijn is niet bekend. Wij hebben het college (burgemeester Van de Weerd) gevraagd om opheldering. Concreet hebben wij drie (3) vragen voorgelegd:

  1. Wat is de reden de opgegraven complete skeletten niet direct te herbegraven.
  2. Wie is verantwoordelijk voor deze werkwijze, ofwel wie is het bevoegd gezag voor het herbegraven.
  3. Hebben wij verzocht om datum en tijdstip aan te geven waarop herbegraving zal plaatsvinden. Aangezien het ontgraven in alle openbaarheid is uitgevoerd gaan wij er vanuit dat het herbegraven ook openbaar wordt uitgevoerd.

Vanuit het oogpunt van respect en fatsoen hopen wij dat nu snel overgegaan word tot herbegraven. Bedenk hierbij dat het de voorouders betreft van de aanwezige kerkelijke denominaties en vele inwoners van Elspeet en omstreken.

 

Inmiddels zijn de opgravingen bij dorpskerk Elspeet diverse weken beëindigd. De aanwezige graven zijn geruimd waarbij uitsluitend de grote beenderen en archeologisch interessante zaken verzameld zijn. Interessante grafresten zijn ingenomen voor nader provinciaal onderzoek, de archeologisch niet interessante grafresten zijn opgeslagen in een container op het terrein. Voor beide zaken heeft Elspeet Historie aandacht gevraagd bij het college van B&W Nunspeet.

De archeologisch interessante beenderen worden overgebracht naar het provinciaal depot waar deze verder worden onderzocht. Na onderzoek worden de beenderen vernietigd, tenzij een verzoek wordt/is ingediend de beenderen retour te zenden om deze te kunnen herbegraven. Het team Elspeet Historie vindt het een morele verplichting dat de beenderen herbegraven worden. Dit is ook van toepassing op de beenderen die opgeslagen zijn op in de container op het terrein. Door gemeente Nunspeet is bij herhaling aangegeven dat hiermee met respect wordt omgegaan. Elspeet Historie is van mening dat op korte termijn herbegraven hieraan invulling geeft.

Het team Elspeet Historie heeft aandacht gevraagd voor beide zaken bij het college van B&W Nunspeet. Daarnaast voelt Elspeet Historie noodzaak hiervoor in het openbaar aandacht te vragen. Bij de uitbreiding van de dorpskerk in Nunspeet heeft herbegrafenis plaatsgevonden na ruim een half jaar. De beenderen hebben opgeslagen gestaan en zijn na herhaald aandringen herbegraven op de begraafplaats te Nunspeet. Dit vanwege een verschil van mening over het betalen van grafrechten. Omdat gemeente Nunspeet veel geld bespaard heeft door het ruimen van de graven is dit argument rond dorpskerk Elspeet niet steekhoudend. De werkzaamheden zijn zover gevorderd dat er een informatiedag gehouden kon worden. Er zijn geen bekende argumenten om het herbegraven van de beenderen uit te stellen.

nb november2018

 

 

 

P1030132Bron: Laurens MoermanInmiddels zijn de graafwerkzaamheden rond de dorpskerk in volle gang om hemelwaterinfiltratie mogelijk te maken. Uit registratie van het team Elspeethistorie was vooraf duidelijk dat er vanuit het verleden vele graven rond de dorpskerk aanwezig zijn. Nu het graafwerk gestart is worden vele graven verstoort, ofwel moeten wijken voor het aanleggen van de hemelwaterinfiltratie. De aangetroffen graven variëren van vage afdrukken in het zand tot complete skeletten. Details van houding, grafgiften en andere niet nader te benoemen piëteitsvolle zaken worden in volle openbaarheid vertoond. Zo ook een begraven moeder en kind.

De achtergrond van een begraven moeder met haar pasgeboren kind toont ons de werkelijke gang van zaken. Vanuit het verleden is bekend dat er stringente regels waren voor het begraven van moeder en kind. Omdat de grafrechten een belangrijke bron van inkomsten waren was het ongewenst moeder en kind in één graf te begraven. In dat geval liep de kerk immers inkomsten mis.
Uit de grafregisters blijkt dat er weinig clementie werd verleend. Bijna nooit werd bij het begraven van moeder en kind toegestaan dat ze samen werden begraven en er slechts éénmaal grafrecht werd betaald. Zie onderstaande grafregisters met betaalde grafrechten. Het betrof wellicht de gouden Carolus gulden. Hierbij werd met het eerste cijfer het aantal guldens weergegeven, het tweede cijfer gaf het aantal stuivers aan terwijl het derde cijfer het aantal penningen betrof. Het laatste cijfer word in sommige gevallen niet genoemd of met dubbele punt weergegeven, omdat er geen penningen (centen) betaald zijn.

image6Grafregister ElspeetHistorie

image3Tekst uit authentiek grafregister 

 

In diverse andere gevallen diende aantoonbaar tweemaal grafrecht betaald te worden.

 

image5Grafregister ElspeetHistorie

image2Tekst uit authentiek grafregister

 

image4Grafregister ElspeetHistorie

image1Tekst uit authentiek grafregister

Voor de achterblijvende familie was het in alle gevallen een zeer moeilijke situatie. Naast het verlies van moeder en kind kwam het gezin voor hoge kosten te staan. De voorbereidingen voor de geboorte waren immers getroffen terwijl ook de geneesheer en vroedvrouw betaald moesten worden. Daar kwamen de kosten voor de begrafenis met het grafrecht bij.
Kerkelijk gezien was het heffen van grafrecht geen punt van discussie. De hoogte van het grafrecht hing samen met de plaats in of bij de kerk. In de kerk was duurder dan buiten de kerk. Buiten de kerk waren de plaatsen dicht bij de kerkmuur aan de zonkant weer meer gewenst. Bovendien betrof het in alle gevallen grafrecht voor onbepaalde tijd.

Uit de grafregisters zou zomaar kunnen blijken wie de nu blootgelegde moeder en kind zijn. Waarschijnlijk is nog wel na te speuren dat de nabestaanden destijds nog langere tijd hebben moeten afzien om het grafrecht te voldoen.

Het blootleggen van een moeder met haar pasgeboren kind werpt licht op de huidige handelswijze. Zowel de gemeente Nunspeet als de kerkelijke gemeente besparen geld met het uitvoeren van deze werkzaamheden op de locatie van het voormalige kerkhof. Gemeentelijk gezien kan met een geringe investering een grote hemelwaterinfiltratievoorziening aangelegd worden. Gelijktijdig krijgt de kerkelijke gemeente een nieuw parkeerdek aangeboden.

 

 

fundament dorpskerkFundament DorpskerkHet team Elspeet Historie heeft vanuit historisch oogpunt belangstelling voor de wateroverlast en de maatregelen hiertegen. Hoewel zij ook van mening is dat de wateroverlast aangepakt moet worden wil het team toch enkele kritische kanttekeningen plaatsen t.a.v. infiltratie bij dorpskerk. Nog in de maand oktober (2018) wil men starten met de uitvoering van de werkzaamheden. Opmerkelijk is hierbij is dat er nog geen archeologisch onderzoek is verricht. Wel heeft men het fundament van de kerktoren (rijksmonument) bloot gelegd omdat deze gevoelig is voor verzakking\scheurvorming door grondwaterontrekking, de graafwerkzaamheden én de beoogde infiltratie.

De gekozen locatie voor de infiltratievoorziening is het voormalige kerkhof rond de dorpskerk. Zo is bekend dat hier sinds 1295 al een Kapel heeft gestaan. In de roomse tijd was het gebruikelijk om in en rondom de kerk te begraven. Deze wijze is in gebruik geweest tot het einde van de 19e eeuw. Hier is eeuwen lang begraven en zijn naar verwachting duizenden personen begraven. Reken alleen al dat er zo'n 600 jaar lang begraven is rondom de kerk. Per jaar werden er meerdere dorpsbewoners begraven die daar hun grafrust hebben gekregen, en dat 600 jaar lang. De dorpskerk had ook een regiofunctie, zo werden de mensen o.a. vanuit Vierhouten ook begraven in ELspeet. Het betreft graven die destijds zijn uitgegeven voor onbepaalde tijd. Hiervoor is destijds betaald en de dorpskerk heeft haar financiële welvaart o.a. aan de betaalde grafrechten te danken.

De gemeente Nunspeet heeft het bedrijf Tetrawin opdracht gegeven om een infiltratiesysteem rondom de dorpskerk te plaatsen om de wateroverlast op te lossen. Dit terwijl er ook meerdere (al dan niet gemeentelijke) percelen in de nabijheid liggen die ook geschikt zijn. Denk bijvoorbeeld aan het veld bij de Boaz-Jachinschool of weilanden grenzend aan de Staverdenseweg. Nog dichterbij in het centrum kun je ook denken aan het parkeerterrein bij het Edelhert, en rondom de Pastorie. Toch is gekozen voor het voormalige kerkhof omdat dit gemeentelijk gezien de gemakkelijkste oplossing is. De gekozen oplossing is overigens een experimentele en betreft het “watertable systeem”. Dit systeem is alleen nog in Hilversum toegepast en heeft zich nog niet over langere tijd in de praktijk bewezen. Zie hiervoor de website van Tetrawin

Zie ook ons eerder verschenen artikel: Begraven rond de Kerk

 

  • a.jpg
  • b.jpg

Bronvermelding: Impressiebeelden gemaakt door Tetrawin (www.tetrawin.nl)

 

Crossbaan

Crossbaan

Motorcrossbaan Elspeet

View more
Molen

Molen

Molen de Hoop

View more
Wateroverlast

Wateroverlast

Overzicht wateroverlast

View more
Monumenten

Monumenten

Overzicht monumenten

View more
Vliegveld

Vliegveld

Aanleg vliegveld

View more
Englandspiel

Englandspiel

Geheim agenten

View more
Oorlogsslachtoffers

Oorlogsslachtoffers

Oorlogsslachtoffers

View more
Crash-sites

Crash-sites

Overzicht van crash sites

View more

ElspeetHistorie.nl een wereld om te ontdekken